Jak zabezpieczyć kran ogrodowy na zimę i wodę w ogrodzie

Kran ogrodowy zabezpiecza się na zimę w stałej kolejności: odłączasz wąż, zamykasz zawór odcinający w domu, otwierasz kran na zewnątrz, spuszczasz wodę z odcinka i zostawiasz kran otwarty. Całą robotę trzeba skończyć przed pierwszym przymrozkiem, bo rura pęka od zamkniętej w niej wody, a nie od samego zimna. Nawet zawór antyzamarzaniowy wymaga jednego ruchu: zdjęcia węża. Poniżej są też nawadnianie, pompa, hydrofor i rury w garażu.

Dlaczego mróz rozsadza kran i rury?

Rura pęka, bo zamarzająca woda zwiększa objętość, a w zamkniętym odcinku nie ma dokąd uciec. Gęstość lodu jest o około 9 procent mniejsza niż wody, więc ta sama porcja wody po zamarznięciu zajmuje o tyle więcej miejsca. Woda jest praktycznie nieściśliwa, dlatego nadwyżka od razu zamienia się w ciśnienie.

Z punktu widzenia inżyniera najciekawsze jest to, gdzie rura puszcza. Badania amerykańskiej rady badań budowlanych przy Uniwersytecie Illinois pokazały, że pęknięcie zwykle nie powstaje w miejscu korka lodowego. Pierwszy lód zatyka rurę, a dalsze zamarzanie podnosi ciśnienie w odcinku między korkiem a zamkniętym kranem. Rura pęka tam, gdzie lodu jest mało albo wcale. Odcinek otwarty na jednym końcu nie ma jak zbudować ciśnienia, więc zwykle przetrwa.

Z tego wynikają dwie praktyczne zasady. Pierwsza: z odcinka zewnętrznego trzeba usunąć wodę. Druga: kran na końcu odcinka zostaje otwarty, żeby resztki wody miały ujście.

Kiedy zabezpieczyć kran ogrodowy przed zimą?

Najpóźniej przed pierwszym przymrozkiem, a nie przed pierwszym mrozem. IMGW nazywa dniem przymrozkowym dzień, w którym temperatura minimalna spada poniżej 0°C, a maksymalna jest wyższa od zera. Temperaturę mierzy się na dwóch wysokościach: 2 m i 5 cm nad gruntem. Przy gruncie przymrozek bywa wtedy, gdy na wysokości 2 m jest jeszcze powyżej zera. A kran na słupku i zraszacze stoją tuż przy ziemi.

Średni okres bez przymrozków trwa w Polsce około 166 dni. Najdłuższy jest nad morzem, najkrótszy w kotlinach górskich i na wschodzie kraju. Jednej daty dla całego kraju więc nie ma: kran i nawadnianie przygotuj razem z jesiennym sprzątaniem ogrodu. Rośliny wymagają osobnej listy prac, którą opisujemy w poradniku o tym, jak przeprowadzić zabezpieczanie roślin na zimę.

Przy nieizolowanych rurach w nieogrzewanej przestrzeni zamarzanie w badaniach zaczynało się, gdy na zewnątrz spadało do około −7°C. Wiatr i nieszczelności w ścianie przyspieszają ten proces, więc rura przy szczelinie może zamarznąć wcześniej.

Jak zabezpieczyć kran ogrodowy na zimę krok po kroku

Kolejność zaczyna się w domu, a kończy na zewnątrz. Zawór odcinający kran ogrodowy jest zwykle w piwnicy, garażu albo kotłowni.

• Krok 1. Odłącz wąż i szybkozłączki. Woda w wężu blokuje opróżnianie kranu.
• Krok 2. Zamknij zawór odcinający w domu. Musi być w pomieszczeniu, w którym zimą jest powyżej zera.
• Krok 3. Otwórz kran na zewnątrz. Poczekaj, aż woda przestanie płynąć.
• Krok 4. Otwórz spust przy zaworze w domu. Jeśli zawór ma korek odwadniający, podstaw wiadro i wypuść resztę wody z odcinka.
• Krok 5. Zostaw kran zewnętrzny otwarty. Resztki wody wyciekną, a ewentualny lód nie zbuduje ciśnienia.

Owijanie kranu pianką czy folią to tylko dodatek. Otulina spowalnia utratę ciepła, ale nie zatrzyma zamarzania wody, której nikt nie spuścił. Jeśli zawór w domu nie ma spustu, a rura ma zagłębienia, wodę można wydmuchać sprężonym powietrzem od strony kranu zewnętrznego. Przy najbliższym remoncie opłaca się dołożyć zawór ze spustem w najniższym punkcie.

Element	Co zrobić przed zimą	Najczęstszy błąd
Zwykły kran na ścianie	Zamknąć zawór w domu, spuścić wodę, zostawić kran otwarty	Zakręcenie samego kranu na zewnątrz
Zawór antyzamarzaniowy	Zdjąć wąż i wszystkie złączki	Wąż zostawiony na zimę na zaworze
Kran na słupku na działce	Zamknąć zawór w studzience, otworzyć spust w najniższym punkcie	Zawór główny w altanie zamiast w studzience
Wąż i zraszacze	Opróżnić, zwinąć, przechować w pomieszczeniu powyżej zera	Wąż zwinięty z wodą na zewnątrz
Automatyczne nawadnianie	Spuścić wodę albo przedmuchać sekcję po sekcji	Za wysokie ciśnienie powietrza
Pompa i hydrofor	Odłączyć prąd, zdjąć ciśnienie, spuścić wodę korkiem spustowym	Woda zostawiona w zbiorniku
Beczka na deszczówkę	Opróżnić, przestawić zbieracz na tryb zimowy	Pełna beczka podłączona do rynny
Rury w nieogrzewanym garażu	Otulina, w razie potrzeby kabel grzejny z termostatem	Otulina z przerwami na kolanach i zaworach

Zawór antyzamarzaniowy – jak działa i czy trzeba go przygotować?

Zawór antyzamarzaniowy zamyka wodę w głębi ściany, po ciepłej stronie, więc w części zewnętrznej po zamknięciu nie zostaje woda. Pokrętło jest na zewnątrz, ale gniazdo zaworu siedzi na końcu długiej rury wpuszczonej w mur. Po zakręceniu odcinek za gniazdem sam się opróżnia i przez kilka sekund z wylewki kapie woda.

Instrukcje producentów stawiają kilka warunków montażu, bez których zawór nie działa:

• Spadek na zewnątrz. Rura zaworu musi lekko opadać w stronę wylewki, a wylewka ma być skierowana w dół. Bez spadku woda zostaje w środku.
• Ciepła strona ściany. Miejsce odcięcia musi być przez cały rok w temperaturze powyżej 0°C, czyli w ogrzewanym pomieszczeniu.
• Grubość muru. Wytyczne producentów podają minimum 150 mm muru.
• Przegląd co roku. Norma PN-EN 806-5 wymaga corocznej konserwacji takiej armatury.

Mimo to przed zimą trzeba coś zrobić. Instrukcje producentów zgodnie każą na czas mrozów zdjąć wąż i wszystkie złączki. Podłączony wąż z zamkniętą końcówką nie wpuszcza powietrza. Woda zostaje wtedy w rurze zaworu i może ją rozsadzić, choć sam zawór jest „antyzamarzaniowy”.

Kran na działce, pompa, hydrofor i beczka na deszczówkę

Na działce zasada jest ta sama, tylko zawór odcinający stoi w studzience, a nie w domu. Zawór główny instalacji działkowej powinien leżeć poniżej strefy przemarzania. Norma PN-81/B-03020 dzieli Polskę na cztery strefy o głębokości przemarzania 0,8 m, 1,0 m, 1,2 m i 1,4 m. Zaworu nie umieszcza się w piwnicy altany, bo jego awaria zaleje domek.

• Instalacja działkowa. Zamknij zawór w studzience i otwórz spust w najniższym punkcie. Tam, gdzie woda nie spłynie sama, przedmuchaj rury. Opróżnij też podgrzewacz i syfony w altanie.
• Pompa ogrodowa. Odłącz zasilanie, odkręć śrubę spustową i pochyl pompę, żeby opróżnić komorę. Uszkodzenia od mrozu nie są objęte gwarancją.
• Hydrofor. Po wyłączeniu prądu otwórz kran po stronie tłocznej, żeby zdjąć ciśnienie. Potem odkręć wąż od zbiornika, pochyl zbiornik i wylej wodę. Manometr ma pokazywać zero. Urządzenie przechowuj w suchym miejscu bez mrozu.
• Beczka na deszczówkę. Opróżnij ją i otwórz kranik. Zbieracz na rurze spustowej przestaw na tryb zimowy, jeśli go ma, albo odłącz wąż do beczki.

Pompa z oczka wodnego to osobny przypadek, bo zwykle pracuje pod wodą. Opisujemy ją w poradniku o tym, jak przygotować oczko wodne na zimę. Linię kroplującą w warzywniku opróżnij przy okazji prac, które opisujemy w tekście o tym, jak przygotować warzywniak na zimę.

Jak przygotować automatyczne nawadnianie na zimę?

Automatyczne nawadnianie opróżnia się jedną z trzech metod: ręcznymi zaworami spustowymi, automatycznymi zaworami odwadniającymi albo przedmuchaniem sprężonym powietrzem. Zawory spustowe muszą być w najniższych punktach instalacji, a rury mieć spadek w ich stronę.

Przedmuchanie ma twarde limity z instrukcji producenta systemów nawadniania. Ciśnienie powietrza nie może przekroczyć 50 psi, czyli około 3,4 bara. Sprężarka ma dawać dużo powietrza przy niskim ciśnieniu: 10–25 CFM, czyli około 280–710 litrów na minutę. Wysokie ciśnienie z małej sprężarki warsztatowej to zły zamiennik, bo powietrze obciąża rury mocniej niż woda.

• Zamknij zawór główny nawadniania i zdejmij ciśnienie, otwierając jedną sekcję.
• Zacznij od sekcji najdalszej od podłączenia sprężarki.
• Dmuchaj jedną sekcję najwyżej 2 minuty naraz, bo ciepło sprężonego powietrza uszkadza rury i zraszacze.
• Powtórz cykl co najmniej 2 razy, aż ze zraszaczy leci tylko drobna mgiełka.
• Nigdy nie uruchamiaj sprężarki bez otwartej sekcji. Załóż okulary ochronne i nie stój nad zraszaczami.

Po przedmuchaniu zawory sekcji zostają w pozycji otwartej, a sterownik przechodzi w tryb wyłączony. Jeśli instalację zasila pompa, sterownik lepiej odłączyć od prądu. Skok napięcia może go przełączyć w tryb automatyczny i uruchomić pompę na sucho.

Rury w nieogrzewanym garażu i piwnicy: otulina i kabel grzejny

Rurę w nieogrzewanym pomieszczeniu chroni ciągła otulina, a przy silnych mrozach kabel grzejny pod nią. Otulina musi obejmować całą długość, także kolana i zawory, bo każda przerwa jest punktem, w którym lód zatka rurę. Szczeliny w ścianie przy rurach warto uszczelnić, bo zimny ruch powietrza przyspiesza zamarzanie. Więcej o uszczelnianiu piszemy w poradniku o tym, jak zatrzymać ciepło w domu zimą.

Kabel grzejny z wbudowanym termostatem montuje się wzdłuż rury, pod izolacją. W typowym zestawie termostat włącza grzanie, gdy temperatura rury pod otuliną spadnie do +3°C, i wyłącza przy +10°C. Instrukcja takiego zestawu podaje kilka zasad:

• Termostat umieszcza się na tym końcu rury, który jest najbardziej wychłodzony.
• Na rurze z tworzywa pod kabel kładzie się samoprzylepną taśmę aluminiową. Drugą warstwą taśmy okleja się kabel na całej długości.
• Przewody nie mogą się krzyżować ani zbliżać do siebie bardziej niż na 5 cm.
• Gniazdo zasilające musi być chronione wyłącznikiem różnicowoprądowym o czułości do 30 mA.
• Dla rur do 1 cala przy mrozie do −25°C wystarcza otulina 9 mm. Przy −35°C producent podaje 13 mm.

Najczęściej zadawane pytania

Czy kran ogrodowy trzeba zakręcać na zimę?

Zakręca się zawór odcinający w domu, a kran na zewnątrz zostaje otwarty. Zakręcenie samego kranu zewnętrznego zostawia wodę w rurze przechodzącej przez ścianę. To właśnie zamknięty koniec odcinka pozwala lodowi zbudować ciśnienie, które rozsadza rurę.

Czy zawór antyzamarzaniowy może zostać na zimę z wężem?

Nie. Producenci tych zaworów każą na czas mrozów zdjąć wąż i wszystkie złączki. Podłączony wąż nie pozwala zaworowi się opróżnić i woda może zamarznąć w jego rurze.

Jakim ciśnieniem przedmuchać nawadnianie?

Najwyżej 50 psi, czyli około 3,4 bara, przy dużym przepływie powietrza. Każdą sekcję dmucha się maksymalnie 2 minuty naraz i powtarza cykl, aż ze zraszaczy leci tylko mgiełka. Sprężarka nie może pracować bez otwartej sekcji.

Co zrobić, gdy kran ogrodowy zamarzł?

Otwórz kran i ogrzewaj rurę powoli, zaczynając od strony kranu i idąc w stronę najzimniejszego miejsca. Wystarczy suszarka do włosów. Nigdy nie używaj otwartego ognia. Jeśli rura pękła, zamknij zawór główny i zostaw kran otwarty do czasu naprawy.